ploigisi h3
bottom_neo.jpg

Ekdoseis3

Καθηγητοῦ Νικολάου Ζία

IMG 77517θέση της Παναγίας είναι καίρια στην εικόνα δείχνοντας μ᾿ αυτόν τον τρόπο τον ρόλο της στο έργο της σωτηρίας. Εικονίζεται σε άμεση σχέση με το γλυκύτατο Τέκνο της, αλλά διατηρεί και κάποια απόσταση απ᾿ Αυτό, υπαγορευμένη από την γνώση τής θεότητάς Του.Για την στάση στην οποία ζωγραφίζεται η Θεοτόκος έχει διατυπωθεί η άποψη ότι καθωρίζεται κυρίως από την αντίληψη για τον με ή χωρίς ωδίνες τοκετό. Η υμνολογία όμως της Εκκλησίας αποφαίνεται με σαφήνεια ότι έτεκεν ανωδίνως «τάς ωδίνας φυγούσα υπερφυώς...» (Θ΄ ωδή του κανόνος του Μ. Σαβάτου), αλλού την προσφωνεί «Αχραντε ακόπως βαστάσα» (Δ΄ ωδή του κανόνος του Ακαθίστου). Αλλά και μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Μ. Φώτιο,ς διατυπώνουν ανάλογες θέσεις· «τη ανωδίνω κυήσει». (Ομιλία ΚΗ΄, Εις την Γέννησιν του Κ.Η. Ιησού Χριστού).
Η ζωγραφική είδαμε ότι απεικονίζει την Παναγία καθιστή, ανακεκλιμένη και σε μεταγενέστερη εποχή γονατιστή.
Η ανακεκλιμένη, που βλέπουμε σε σημαντικότατα έργα (Δαφνί 11ος αι., Μονή Χώρας 14ος αι., Περίβλεπτος Μυστρά 14ος αι., Θεοφάνης 16ος αι.) θεωρήθηκε ότι απηχεί απόψεις για με ωδίνες γέννηση εκφράζοντας «περισσότερον το ανθρώπινον στοιχείον (ενανθρώπησις), ότι ο Κύριος ενεδύθη την ανθρωπίνην φύσιν και η μήτηρ αυτού, ως όντως μήτηρ, εδοκίμασε τους σχετικούς πόνους ως πάσα τίκτουσα γυνή». (Κ. Καλοκύρης, Η Γέννηση του Χριστού εις την Βυζαντινήν τέχνην της Ελλάδος, Αθήναι 1956, σελ. 31).
Ο εικονογραφικός όμως τύπος της ανακεκλιμένης Παναγίας επεκράτησε τα τελευταία βυζαντινά χρόνια και είναι απίθανο να έρχεται σε αντίθεση με την διδασκαλία και την υμνολογία της Εκκλησίας. Γι᾿ αυτό πρέπει να υποθέσουμε ότι το ανθρώπινο στοιχείο τονίζεται με την αναπαυτικώτερη στάση πού δίνει στην Παναγία ο ζωγράφος χωρίς όμως αυτή να φανερώνει υποχρεωτικά ὠδίνες τοκετού. Η μητρική τρυφερότητα (Πρωτάτο 14ος αι.) και κάποια προορατική αίσθηση της ρομφαίας που θα διαπεράσει την καρδιά της (Περίβλεπτος) ίσως προσδιορίζουν αυτή την στάση της Θεομήτορος.
IMG 7752Μέσα στο σπήλαιο δέν υπάρχει άλλο πρόσωπο από την Μητέρα και το Βρέφος. Μόνο τα δύο ζώα, (βόδι και ονάριο) που η παρουσία τους είναι μιά ζωγραφική υπόμνηση των καυτερών για τον Ισραήλ λόγων του Ησαΐα «έγνω βούς τον κτησάμενον και όνος την φάτνην του κυρίου αυτού. Ισραήλ δέ με ουκ έγνω και ο λαός με ου συνήκε» (Ησ. 1, 3). Η αποστασία του εκλεκτού λαού του Θεού στηλιτεύεται με τον διακριτικό αυτόν τρόπο μέσα στην εικόνα.
Είπαμε ότι ο Ιωσήφ κάθεται έξω και κάπως απόμακρα απ᾿ το σπήλαιο. Με αυτόν τον τρόπο διατρανώνει η βυζαντινή ζωγραφική την θεμελιώδη πίστη της Εκκλησίας για την απείρανδρο γέννηση του Ιησού, όπως άλλωστε γίνεται και με την υμνολογία. Ο Ιωσήφ είναι ο μνήστωρ που ξέρει ότι η Μαρία ήταν η «απειρόζυγος δάμαλις» (Δοξαστικό Στ΄ ώρας των Χριστουγέννων). Η ζωγραφική της Αναγέννησης, που δεν ενδιαφερόταν για την θεολογική έκφραση δια της εικόνος, τοποθέτησε τον Ιωσήφ γονατιστό μέσα στο στάβλο σε συμμετρική θέση με την Παναγία εξισώνοντάς τον ζωγραφικά με την Θεοτόκο και μη διακρίνοντας τη χαώδη διαφορά στη σχέση Θεοτόκου - Ιησού και Ιωσήφ - Ιησού. Από δυτική επίδραση έχουμε στά μεταβυζαντινά χρόνια ανάλογη απεικόνιση του Ιωσήφ και σε ορθόδοξες εικόνες.
Στην αυθεντική ορθόδοξη έκφραση ο Ιωσήφ κάθεται συλλογισμένος, σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα (Δαφνί) μοιάζει σαν να έχει σαν πρότυπο αγάλματα σκεπτομένων μορφών. Η στάση αυτή υποσημαίνει τις αμφιβολίες που φαίνεται ακόμη να έχει· «Ζάλην ένδοθεν έχων λογισμών αμφιβόλων ο σώφρων Ιωσήφ εταράχθη προς την άγαμόν σε θεωρών και κλεψίγαμον υπονοών Αμεπτε» (Ακάθιστος Ύμνος). Αλλά και στην υμνολογία των Χριστουγέννων υπάρχουν ακόμη πιο έντονες εκφράσεις της στενοχώριας IMG 7753και της αμφιβολίας του Ιωσήφ που εκφράζεται με δραματικό τρόπο· «τάδε λέγει Ιωσήφ προς την Παρθένον· Μαρία, τι το δράμα τούτο, ο εν σοί τεθέαμαι; Απορώ και εξίσταμαι και τον νούν καταπλήττομαι...» (Δοξαστικό Α΄ Ώρας των Χριστουγέννων). Σε μερικές εικόνες μπροστά στον Ιωσήφ στέκεται και συνομιλεί ένας τσοπάνος, συνήθως γέρος, κακόμορφος (σε σπανιώτερες περιπτώσεις έχει κέρατα και ουρά), που σύμφωνα με τα Απόκρυφα είναι ο διάβολος μεταμορφωμένος σε τσοπάνη που πειράζει τον Ιωσήφ δείχνοντας την ροζιασμένη μαγκούρα του και λέγοντας ειρωνικά, πως αν αυτό το ξεραμένο ξύλο βλαστήσει με φύλλα και κλαδιά, τότε μπορεί και μιά Παρθένα να γεννήσει. Σε κάποιες μάλιστα εικόνες, σάν άλλη μιά επίρρωση της Παρθενίας της Θεοτόκου, ζωγραφίζεται βλαστημένη η ποιμενική ράβδος. Η ένταξη των αμφιβολιών του Ιωσήφ στην εικόνα της Γεννήσεως, ενώ έχει ἤδη πάρει στο ενύπνιό του την πληροφορία για το μυστήριο της ενανθρωπήσεως, έχει χαρακτήρα διδακτικό. «Στο πρόσωπο του αγίου Ιωσήφ, η εικόνα αφηγείται ένα παγκόσμιο δράμα που παράγεται διά μέσου όλων των αιώνων... Το Μυστήριο του Ευαγγελίου απευθύνεται στην πίστη και συναντά το εμπόδιο τις αμφιβολίας» (Π. Ευδοκίμωφ, Η τέχνη της εικόνας, Θεολογία της ωραιότητος, εκδ. Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη 1980, σελ. 214). Η συλλογισμένη και συνεσταλμένη στάση του δείχνει άνθρωπο πού βρέθηκε σε γεγονότα επάνω από τις δυνάμεις του, αλλά που δεν του λείπει η αγαθή προαίρεση. Γι᾿ αυτό και την Μαρία δεν θά την διώξει κρυφά, όπως πρός στιγμή σκέφθηκε, αλλά θά σταθεί δίπλα στη Μητέρα και το Παιδίον σαν προστάτης. Στην υμνογραφία φαίνεται καθαρά η τελική του κατάληξη στα ανερμήνευτα από την κοινή λογική γεγονότα, «Εγώ, φησί τους προφήτας ερευνήσας και χρηματισθείς υπό αγγέλου, πέπεισμαι ότι θεόν γεννήσει η Μαρία ανερμηνεύτως» (Δοξαστικό Γ΄ Ώρας των Χριστουγέννων). Έτσι η αμφιβολία του Ιωσήφ γίνεται στήριγμα γι᾿ αυτούς που δοκιμάζονται από λογισμούς αμφιβολίας και δυσπιστίας.Οι ποιμένες, ανοιχτόκαρδοι, καλοκάγαθοι, ειρηνικοί άνθρωποι δέχονται με κατάπληξη, αλλά και χαρά το μήνυμα του ερχομού του Μεσσία, αντιπροσωπεύοντας την αγαθή μερίδα των αληθινών Ισραηλιτών που άκουσαν το καλό άγγελμα της σωτηρίας και το ενστερνήθηκαν αμέσως.
IMG 7754Αν οι ποιμένες είναι οι απλοϊκοί άνθρωποι, οι Μάγοι είναι οι σοφοί και διαβασμένοι, που όμως η γνώση τους δέν στέκει εμπόδιο στη προσκύνηση του σαρκωθέντος Λόγου. Γι᾿ αυτό και η τέχνη της Εκκλησίας (ζωγραφική και ποίηση) δίνουν μεγάλη σημασία στην παρουσία τους. Με τις λαμπρές και παράξενες στολές τους, άλλοτε πεζοί και άλλοτε έφιπποι εικονίζονται συχνά σε δυό ή τρείς διαδοχικές σκηνές. Οι Μάγοι είναι οι αναζητητές που πασχίζουν να βρουν την Αλήθεια έξω από τον χώρο του Ισραήλ. Ήδη στην προχριστιανική εποχή αναφέρονται άνθρωποι που «είναι ευάρεστοι στο Θεό γιατί αυτοί τον φοβούνται και ασκούν την δικαιοσύνη» (Π. Ευδοκίμωφ, σελ. 214) όπως ο Ιώβ Ιδουμαίος, η βασίλισσα του Σαβά και κυρίως ο «απάτωρ και αμήτωρ» (῾Εβρ. 7, 3) Μελχισεδέκ, αλλά και η πατερική σκέψη γνωρίζει τον σπερματικό λόγο (Ιουστίνος ο φιλόσοφος) στους εθνικούς. Αυτούς αντιπροσωπεύουν οι Μάγοι, καθώς και τους ανά τους αιώνες αναζητητές της αλήθειας που μέσα από τους πολυδαίδαλους ατραπούς της σκέψης ακολουθώντας τον αστέρα της εσώτερης παρόρμησής τους φτάνουν κάποτε με ταπείνωση στην απλότητα της Φάτνης για να καταθέσουν τα δώρα του πνευματικού τους μόχθου και να χαρούν μαζί με τους ποιμένες και αυτοί γιατί «παιδίον εγεννήθη ημίν». (Προκείμενον Προφητείας Γ΄ Ώρας Χριστουγέννων).
IMG 7755Οι Αγγελοι ολόσωμοι, ευγενικοί και μεγαλόπρεποι, ντυμένοι με τα αρχαία ενδύματά τους (ιμάτιο και χιτώνα) σε στάσεις και κινήσεις που δείχνουν τον σεβασμό στο Βρέφος αναγγέλουν στους ποιμένες το μέγα γεγονός, που θα αποτελέσει τομή στην ιστορία της ανθρωπότητας. Και όταν όμως σκύβουν για να εκφράσουν το σεβασμό τους δεν ζωγραφίζονται μέσα στην σπηλιά, αλλά στέκουν απ᾿ έξω, ώστε να προβάλλεται ανεμπόδιστα και αδιάσπαστα το κεντρικό θέμα· ο Θεός και Κτίστης που ντύθηκε την σάρκα καθώς και η Παναγία Μητέρα του, που κατά το Άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη κατέχει «τα δευτερεία της Αγίας Τριάδος» (Εορτοδρόμιον, Βενετία 1836, σελ. 480).

Pin It
footer
  • Σάββατο 16 Δεκεμβρίου Αγγαίου του προφήτου, Μοδέστου, Θεοφανούς

  • Πόσους μήνες έχει ο χρόνος;

Δημιουργία ιστοτόπου ΑΔΑΜ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ