ploigisi h3
bottom_neo.jpg

Ekdoseis3

Καθηγητοῦ Νικολάου Ζία

IMG 77567Γέννηση του Χριστού γιορτάζεται από την Αγία Ορθόδοξο Εκκλησία δοξολογικά και συνάμα κατανυκτικά. Η ηδυμελής υμνογραφία και η ειρηνόχυτη εικονογραφία με θαυμαστό τρόπο εκφράζουν το μέγα γεγονός. Μέσα στο χώρο της Εκκλησίας ο Ορθόδοξος Χριστιανός ζει το μυστήριο της σαρκώσεως με τις αισθήσεις του, πού μεταμορφώνονται για να γίνουν μέσα επικοινωνίας με το άρρητο. Προσκυνώντας την εικόνα της Γεννήσεως ανταποκρίνεται στο κέλευσμα της ψαλμωδίας «δεύτε ίδωμεν πιστοί» και «βλέπει» με τα μάτια του την θεολογία της σαρκώσεως αισθανόμενος την ευφροσύνη της θείας συγκαταβάσεως και κενώσεως.Το πνευματικό μεγαλείο, το μυστικό βάθος και το αισθητικό κάλλος της Ορθοδόξου τέχνης συνεργούν στη μετοχή του πιστού στο καλοάγγελτο γεγονός της ενανθρώπησης.
Παραστάσεις με θέμα τη Γέννηση απαντούν από την Παλαιοχριστιανική εποχή, αλλά η εικόνα, με ολοκληρωμένο τον εικονογραφικό τύπο, εμφανίζεται κυρίως στα χρόνια μετά την εικονομαχική ταραχή, στην ακμή της μεσοβυζαντινής περιόδου ακολουθώντας κατοπινά μιά πορεία με μικρές παραλλαγές ανάλογες με τις γενικώτερες συνθήκες τόπου και εποχής.
Γύρω στον 11ο αι. βρίσκουμε στά μεγάλα μνημειακά σύνολα των ψηφιδωτών παραστάσεις της Γεννήσεως πού συγκεντρώνουν όλα τα επιμέρους εικονογραφικά στοιχεία. Τα ψηφιδωτά του Καθολικού της Μονής του Οσίου Λουκά (αρχές 11ου αι.) και του Καθολικού της Μονής Δαφνιού (τέλος 11ου αι.) είναι δύο χαρακτηριστικά και προσιτά δείγματα, πού μπορούν να μάς δώσουν την αυθεντική εικονογραφική σύνθεση.
Στο κέντρο της εικόνας υψώνεται βουνό «βραχώδες, αλλ᾿ εύχαρι και φωτεινόχρωμο». (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις της Ορθοδόξου Εικονογραφίας, εκδ. οίκος Αστήρ 1960 τόμ. Α΄, σελ. 156) με μιά μεγάλη σκοτεινόχρωμη σπηλιά. Μέσα στην σπηλιά η κτιστή - συχνά ισοδυναμικά - φάτνη με τον σπαργανωμένο, αρτιγέννητο νήπιο Χριστό. Δίπλα η Παναγία Μητέρα πάνω σε στρώμα κάθεται ή είναι μισοξαπλωμένη και σε μεταγενέστερους χρόνους γονατίζει.
Πίσω από την φάτνη προβάλλουν τα κεφάλια τους δυό αγαθά ζώα, βόδι και ονάριο. Έξω από το σπήλαιο στο ένα άκρο της εικόνας κάθεται συλλογισμένος ο Ιωσήφ. Στο άλλο άκρο το πρώτο λουτρό του Βρέφους που γίνεται με την βοήθεια δύο γυναικών· συχνά η μία δοκιμάζει με το χέρι της τη θερμοκρασία του νερού.
Στο επάνω μέρος οι ολόσωμοι Αγγελοι προσκυνούν και δοξολογούν τον τεχθέντα Θεόν και με χαρά αναγγέλουν στούς τσοπάνους, το χαρούμενο μήνυμα της γέννησης του Σωτήρα. Οι ποιμένες, που ξενυχτώντας βόσκουν τα κοπάδια τους, δέχονται εκστατικοί το άγγελμα. Συχνά ένας απ᾿ αυτούς παίζει το σουραύλι του, ενώ άλλος συνομιλεί με τον Ιωσήφ.
Η σύνθεση ολοκληρώνεται με την προσκύνηση των Μάγων, που έρχονται ντυμένοι με τις εξωτικές τους στολές και κομίζοντας τα βασιλικά τους δώρα. Ο λαμπρός αστέρας, που τούς οδηγούσε, έχει σταθεί πάνω από το σπήλαιο «ὡσάν δροσοσταλίδα κρεμασμένη άνωθεν της κεφαλής του Χριστού» (Φ. Κόντογλου, σελ. 156).
Το τοπίο, που μέσα διαδραματίζεται το θαυμαστό αυτό γεγονός είναι λιτό και απέριτο. «Αγρια πρινάρια και ευώδη χόρτα, μυρσίνες, θυμάρια και άλλα στολίζουν ταπεινά τούς βράχους, όπως τα βλέπει κανένας στά ευλογημένα βουνά της πατρίδος μας». (Φ. Κόντογλου σελ. 158). Συχνά έχει ένα χαρακτήρα πιο ειδυλιακό με το βουνό ζωγραφισμένο σε κοφτερά, κρυσταλικά επίπεδα (Περίβλεπτος Μυστρά).
Η εικονογραφική αυτή σύνθεση στην ιστορική πορεία της Ορθοδοξίας δέχεται διάφορες μικρές ή κάποτε και σημαντικές παραλλαγές που θα τις δούμε παρακάτω.Εκτός από την συνοπτική αυτή εικόνα υπάρχει και ευρύτερος εικονογραφικός κύκλος, που αρχίζει από τα γεγονότα πρίν την Γέννηση (Όνειρο του Ιωσήφ, Ταξίδι πρός την Βηθλεέμ, Απογραφή στον άρχοντα Κυρήνιο) κορυφώνεται με την σύνθεση της Γεννήσεως και συνεχίζεται με την απεικόνιση των Μάγων (Ταξίδι των Μάγων, οι Μάγοι μπροστά στον Ηρώδη, ο Ηρώδης ερωτά τους Γραμματείς, Η Επιστροφή των Μάγων) και κλείνει με τα γεγονότα μετά την Γέννηση (Φυγή στην Αίγυπτο και Βρεφοκτονία). Ένας τέτοιος αφηγηματικός κύκλος έχει διασωθεί στά εξαίσια ψηφιδωτά της Μονής της Χώρας (Καχριέ Τζαμί) στη Κωνσταντινούπολη από τις αρχές του 14ου αι. (Βλ.Paul Underwood, The Kariye Djani, τομ. 2 πίν. 99-111, σελ. 148-203). Σε πολλές όμως άλλες εκκλησίες απαντούν ορισμένες από τις σκηνές αυτές, όπως π.χ. στο Δαφνί, η Προσκύνηση των Μάγων που ακολουθεί ακριβέστερα την Ευαγγελική διήγηση· «και ελθόντες εις την οικίαν είδον το παιδίον μετά Μαρίας της Μητρός αυτού και πεσόντες προσεκύνησαν και ανοίξαντες τούς θησαυρούς αυτών προσήνεγκαν δώρα, χρυσόν και λίβανον και σμύρναν» (Ματθ. 2, 11). Την ίδια εικονογραφία περιγράφει και ο Διονύσιος ο εκ Φουρνά «Σπίτι και η Παναγία καθημένη εις σκαμνί, βαστάζουσα ως βρέφος τον Χριστόν ευλογούντα...» (Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης, σελ. 86, §6). Ας σημειωθεί ότι η Προσκύνηση των Μάγων είναι αρχαιοτάτη παράσταση, αφού απαντά ήδη στις κατακόμβες (Αγ. Καλλίστου και Δομιτίλλης), σε ανάγλυφες μαρμάρινες σαρκοφάγους, σε ψηφιδωτά της Ραβέννας (6ος αι.) κ.ά.
Ας επανέλθουμε όμως στην παράσταση της Γεννήσεως που αποτελεί μιά από τις βασικές σκηνές του εικονογραφικού προγράμματος της Ορθόδοξης Εκκλησίας καθώς περιλαμβάνεται στο Δωδεκάορτο και αποτελεί την «μητρόπολιν πασών των εορτών» (Μigne, P. G. 49, 351), κατά τον ιερό Χρυσόστομο.
Ο εικονογραφικός τύπος διαμορφώθηκε έτσι ώστε να συνοψίζει την θεολογία της Γεννήσεως ντύνοντάς την με άρτια αισθητική μορφή. Η παράσταση έχει οργανωθεί αντιρρεαλιστικά και συμβολικά συνθέτοντας στοιχεία από την πραγματικότητα με πνευματικά και διαχρονικά. Το βουνό, το σπήλαιο, η φάτνη, τα ζώα συνυπάρχουν με τον χρυσό κάμπο που είναι ο πνευματικός χώρος του ουρανού. Έτσι η εικόνα αμέσως παρουσιάζει την σύνθεση του γήϊνου και του ουράνιου, του ανθρώπινου και του θείου. Η Ορθόδοξη ζωγραφική ούτε ανθρωποποιεί την παράσταση σαν μιά παχυλή ειδωλοποίηση των μορφών ή μιά απλή αφήγηση, ούτε πάλι την απογυμνώνει από την ιστορικότητα αφαιρώντας τις αναφορές στην πραγματικότητα. Η πνευματική και καλλιτεχνική αυτή κατεύθυνση παρέχει στο ζωγράφο πολλές ελευθερίες όπως π.χ. την υπέρβαση των φυσικών αναλογιών των παριστανομένων μορφών και την ανάπλασή τους μέσα στην εικόνα σύμφωνα με την δεσπόζουσα κεντρική ιδέα.
Όλες οι μορφές έχουν ειδικό νόημα και συμβολισμό. Η Γέννηση τοποθετείται μέσα σε σπήλαιο, στοιχείο που δεν προέρχεται από τα Ευαγγέλια, αλλά την παράδοση που ξεκινάει μεν από το απόκρυφο το λεγόμενο Πρωτοευαγγέλιο του Ιακώβου (κεφ. XVII) «και εύρε σπήλαιον εκεί και εισήγαγε αυτήν» (C. Tischendorf, Ευαγγέλια Απόκρυφα, εκδ. οίκος Σπανού, σελ. 32) αλλά την παίρνει ο Ορθόδοξος θεολογικός στοχασμός (Ιουστίνος ο φιλόσοφος και μάρτυς) και την καθιερώνει η υμνογραφία με τον Ρωμανό «και η γή το σπήλαιον τω απροσίτῳ προσάγει» (Κοντάκιον), και τους άλλους Υμνωδούς των Χριστουγέννων· «Τι σοί προσενέγκωμεν Χριστέ ότι ώφθης επί γής ως άνθρωπος... η γή το σπήλαιον» (Ιδιόμελον Εσπερινού Χριστουγέννων) ή «τω σήμερον εν σπηλαίῳ τεχθέντι» (κάθισμα Όρθρου Χριστουγέννων) κ.ά. Το σκοτεινόχρωμο σπήλαιο συνδέεται και με τον Άδη που θα φωτίσει ο Χριστός με την ανάστασή Του. Συμβολίζει όμως και την σκοτεινιά του προχριστιανικού κόσμου στην οποία θα λάμψει το χαρούμενο, λυτρωτικό φως «ο λαός ο καθήμενος εν σκότει είδε φώς μέγα και τοίς καθημένοις εν χώρᾳ και σκιά θανάτου φώς ανέτειλεν αυτοίς» (Ματθ. 4, 16). Όπως σημειώθηκε πιο πριν στη φάτνη ο Χριστός εικονίζεται σπαργανωμένος. Η εικονογραφία εδώ ακολουθεί πιστά την ευαγγελική διήγηση «και εσπαργάνωσεν αυτόν και ανέκλινε αυτόν εν τη φάτνη» (Λουκ. 2, 7). Το φασκιωμένο βρέφος παραπέμπει οπτικά σε μορφές νεκρών, όπως του Λαζάρου, δίνοντάς μας έτσι μιά ακόμη νήξη για το σάβανο και την ταφή του Κυρίου.

Pin It
footer
  • Σάββατο 16 Δεκεμβρίου Αγγαίου του προφήτου, Μοδέστου, Θεοφανούς

  • Πόσους μήνες έχει ο χρόνος;

Δημιουργία ιστοτόπου ΑΔΑΜ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ